UPAMIĘTNIENIE DĄBROWSZCZAKÓW

Uroczystość odbyła się w związku z przypadającą w tych dniach 90. rocznicą utworzenia Batalionu im. Dąbrowskiego w szeregach Brygad Międzynarodowych oraz udziału polskich ochotników – nazywanych powszechnie Dąbrowszczakami – w obronie Madrytu szturmowanego przez wojska nacjonalistycznych rebeliantów, dążących do obalenia Republiki Hiszpańskiej, i demokratycznego, lewicowego rządu Frontu Ludowego.

W wydarzeniu uczestniczyli m.in. podsekretarz stanu w Ministerstwie Obrony Narodowej, minister Stanisław Wziątek, zastępca szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, Michał Syska, wiceprezes ZG ZKRPiBWP Krzysztof Rinas, sekretarz generalna ZG ZKRPiBWP Elżbieta Sadzyńska, prezes ZG Związku Inwalidów Wojennych RP Elżbieta Kazubska. Przedstawiciel Straży Marszałkowskiej złożył wieniec w imieniu Marszałka Sejmu RP Włodzimierza Czarzastego.

Wśród uczestników obecni byli liczni przedstawiciele rodzin Dąbrowszczaków, a także przedstawiciele Związku Żołnierzy Wojska Polskiego, ZIW RP oraz przedstawiciele organizacji społecznych. Uroczystości towarzyszyła wojskowa asysta honorowa.

Krzysztof Rinas otworzył wydarzenie słowami: Równo 90 lat temu powstał w ramach Brygad Międzynarodowych Batalion im. Jarosława Dąbrowskiego, przekształcony następnie w XIII Brygadę. Złożony z polskich ochotników, którzy walczyli w obronie demokratycznej Hiszpanii, za wolność Waszą i Naszą. Wojna w Hiszpanii była dla świata niewykorzystanym ostrzeżeniem i preludium do koszmaru drugiej wojny światowej. Jesteśmy tu, by przypomnieć o tej zapomnianej niestety w ostatnich latach historii.

Michał Syska powiedział: Jeśli dziś padnie Madryt, jutro padnie Warszawa – to hasło zmobilizowało tysiące odważnych Polek i Polaków, którzy 90 lat temu stanęli w obronie demokratycznej Hiszpanii. Dzieliło ich wiele rzeczy: przynależność partyjna, organizacyjna, pochodzenie społeczne, życiorysy. Ale połączyła ich wiara w podstawowe wartości: sprawiedliwość społeczną, wolność i demokrację. I byli gotowi poświęcić tym wartościom najwyższą cenę, cenę własnego życia, stając do walki z rodzącym się w Europie faszyzmem.

W imieniu Stowarzyszenia Ochotnicy Wolności głos zabrał Roman Kurkiewicz: Jesteśmy przekonani, że tamta walka w swym rdzeniu ideowym była bitwą o prawdziwie lepszy i bardziej sprawiedliwy świat dla kolejnych pokoleń. Chylimy zatem głowy przed ich odwagą i determinacją, które kazały naszym dziś przywoływanym bohaterom i bohaterkom wziąć broń do ręki i złożyć w walce swoje życie, zdrowie, wolność. Wznosimy pięści, bo echa tamtego gniewu nie są i nam dzisiaj obce.

Tegoroczna uroczystość była pierwszą po 1989 r., w której wziął udział przedstawiciel rządu i której towarzyszyła wojskowa asysta honorowa.

Po uroczystości na Cmentarzu Wojskowym, w Sejmie RP odbyło się spotkanie poświęcone Dąbrowszczakom.

Wydarzenie zostało otwarte przez szefa Kancelarii Sejmu, Marka Siwca, a list do uczestników rocznicowego spotkania wystosował Marszałek Sejmu RP, Włodzimierz Czarzasty, podkreślając w nim: Dąbrowszczacy pozostają ważną częścią historii Polski i międzynarodowego dziedzictwa. Przez dziesięciolecia ich działalność budziła odmienne oceny i interpretacje. Tym bardziej zasługują na pamięć wolną od uproszczeń, opartą na rzetelnej wiedzy i uczciwym spojrzeniu na ich losy.

Głównym punktem programu było spotkanie z Aleksandrą Lipczak, autorką książki „Bezgraniczne. Antyfaszystki z Polski na wojnie domowej w Hiszpanii” wydanej nakładem wydawnictwa Karakter, oraz Jeremim Galdamezem Muñozem, autorem książki „Mieliśmy w sobie płomień. Polscy ochotnicy w hiszpańskiej wojnie domowej” wydanej nakładem wydawnictwa Czarne. Obie publikacje, które ukazały się jesienią tego roku, podchodzą do tematu Dąbrowszczaków w sposób świeży i nowatorski, w oparciu o szeroką kwerendę archiwalną oraz szereg dotychczas niewykorzystywanych materiałów

Polskich ochotników, którzy walczyli w obronie demokratycznej Hiszpanii pod hasłem „Za wolność Waszą i naszą”, znalazło się za Pirenejami przez cały okres trwania konfliktu ponad cztery tysiące. Co najmniej kilkuset poległo w walkach. W znacznej mierze byli to polscy górnicy żyjący na emigracji zarobkowej we Francji, ale wielu ochotników i ochotniczek przybyło z Polski i innych części świata, takich jak Belgia, Czechosłowacja, Stany Zjednoczone czy Argentyna. Wielu z nich było komunistami oraz socjalistami, znaczną część stanowili bezpartyjni członkowie związków zawodowych.

Polscy ochotnicy stanowili część międzynarodowego zrywu: za Pireneje wyjechało ponad 35 tysięcy antyfaszystów i antyfaszystek z kilkudziesięciu różnych państw. Przyczyną była próba obalenia demokratycznego, lewicowego rządu Frontu Ludowego w Madrycie przez nacjonalistycznych generałów, na czele których wraz z rozwojem konfliktu stanął późniejszy dyktator gen. Francisco Franco. Natychmiast znaleźli oni wsparcie militarne ze strony III Rzeszy oraz faszystowskich Włoch, które posłały na Półwysep Iberyjski sprzęt wojskowy oraz tysiące żołnierzy. Swojego wsparcia udzieliły również brytyjskie oraz amerykańskie korporacje paliwowe i motoryzacyjne (Texas Oil Company, Ford, Studebaker i General Motors).

Jednocześnie praktycznie cała demokratyczna Europa odwróciła się od legalnego rządu Hiszpanii, powołując Komitet Nieinterwencji. Obawiała się ona lewicowego charakteru madryckiego rządu, socjalistycznej rewolucji i rozlania konfliktu na kontynent. Odmówiła wsparcia demokratycznej Hiszpanii i nałożyła embargo na broń, gdy do puczystów płynął jej strumień od Hitlera i Mussoliniego. Wówczas udzielić pomocy zdecydował się Związek Radziecki. Wysłał czołgi, broń, doradców wojskowych, ale także funkcjonariuszy i agentów służb bezpieczeństwa.

Pomocy Republice Hiszpańskiej udzielał również ruch robotniczy z całego świata: przeprowadzał zbiórki finansowe, zwoływał demonstracje solidarności, a także organizował wyjazdy ochotników i ochotniczek do Hiszpanii, gdzie walczyli w ramach utworzonych przez Komintern Brygad Międzynarodowych. W ich ramach powstało kilka jednostek skupiających polskich obywateli (Polaków, a także Żydów, Ukraińców i Białorusinów) – m.in. Batalion im. Jarosława Dąbrowskiego oraz Batalion im. Adama Mickiewicza, które wchodziły w skład polsko-hiszpańskiej XIII Brygady Międzynarodowej.

Ochotnicy z Polski walczyli w najważniejszych bitwach hiszpańskiej wojny domowej: o Madryt (listopad 1936), nad Jaramą (luty 1937), pod Brunete (lipiec 1937) czy nad Ebro (lipiec 1938). Zostali wycofani z frontu decyzją rządu hiszpańskiego pod naciskiem Ligi Narodów. Dąbrowszczacy, wstępując do Brygad Międzynarodowych, zostali pozbawieni polskiego obywatelstwa przez władze II RP, ponieważ łamali zakaz wstępowania do obcych armii. Gdy wycofali się do Francji, trafili do obozów internowania jako „niepożądani cudzoziemcy”. Tam wielu z nich zastał wybuch II wojny światowej.

W latach 2016–2019 próbowano zmienić nazwę ulicy Dąbrowszczaków na warszawskiej Pradze w ramach tzw. ustawy dekomunizacyjnej. Instytut Pamięci Narodowej zarzucał Dąbrowszczakom, że część z nich była komunistami, po wojnie znaleźli się w panteonie PRL-owskich bohaterów, a niektórzy spośród nich tworzyli powojenną Polskę, m.in. w szeregach służb bezpieczeństwa. Próby zmiany ulicy spotkały się ze sprzeciwem wielu mieszkańców Warszawy oraz działaczy na rzecz pamięci o Dąbrowszczakach. Ulica zachowała swoją nazwę decyzją Naczelnego Sądu Administracyjnego w 2019 r.

Spór o ulicę Dąbrowszczaków stanowił jedną z odsłon współczesnych dyskusji na temat udziału polskich ochotników i ochotniczek w hiszpańskiej wojnie domowej. Obecnie mamy do czynienia z kolejną odsłoną tej dyskusji za sprawą dwóch nowych książek reportażowych na temat Dąbrowszczaków: „Mieliśmy w sobie płomień. Polscy ochotnicy w hiszpańskiej wojnie domowej” autorstwa Jeremiego Galdameza Muñoza oraz „Bezgraniczne. Antyfaszystki z Polski na wojnie domowej w Hiszpanii” autorstwa Aleksandry Lipczak.

Roman Kurkiewicz