ICH OFIARA NIE MOŻE ZOSTAĆ ZAPOMNIANA

W przeddzień obchodów 81. rocznicy zdobycia Berlina, w gmachu Uniwersytetu Humboldtów, odbyła się międzynarodowa konferencja „Polen-Denkmal: Koncepcje i nowe perspektywy”, związana z ogłoszeniem konkursu na projekt pomnika upamiętniającego polskie ofiary II wojny światowej i niemieckiej okupacji. Była ona elementem przygotowań do realizacji decyzji podjętej przez Bundestag w grudniu 2025 r. o budowie pomnika oraz Domu Polsko-Niemieckiego. Spotkanie zgromadziło historyków, architektów, artystów oraz przedstawicieli instytucji pamięci z Polski i Niemiec, a także ministrów kultury obu państw – Martę Cienkowską i Wolframa Weimera. W wystąpieniach podkreślano, że pomnik ma nie tylko upamiętniać ofiary, ale także budować przestrzeń spotkania, refleksji i edukacji – zarówno dla społeczeństwa niemieckiego, jak i międzynarodowej publiczności.

Zwieńczeniem konferencji był panel podsumowujący, w którym wziął udział zastępca szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych Michał Syska. Minister zwrócił uwagę na kluczowy aspekt funkcjonowania przyszłego pomnika: Pomnik jest dziełem sztuki, które podlega interpretacjom. Najważniejsze jest to, jaka będzie towarzyszyła temu pomnikowi narracja, jakie rytuały będą przy nim organizowane i kto będzie brał w nich udział. Tak zaprojektowane praktyki pamięci będą miały głęboki sens.
Za UdSKiOR

2 maja 1945 r. to dzień zdobycia Berlina przez 1 Armię Wojska Polskiego i Armię Czerwoną. Symbolem zakończenia walk o Berlin stało się wywieszenie polskiej flagi na Kolumnie Zwycięstwa. Uczynił to telegrafista z 7 baterii 1 Pułku Artylerii Lekkiej 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki kpr. Antoni Jabłoński, który swój szlak bojowy rozpoczął pod Lenino i przez Warszawę, Wał Pomorski doszedł do Berlina. Flagę zrobił wspólnie  z kolegami z białych i czerwonych czasz spadochronów zszytych kablem telefonicznym. Aby upamiętnić to wydarzenie, od 2004 r. 2 maja obchodzony jest w Polsce jako Dzień Flagi Rzeczypospolitej Polskiej.
W 81. rocznicę tych wydarzeń w Berlinie odbyły się uroczystości, współorganizowane przez Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, Towarzystwo Niemiecko-Polskie w Berlinie oraz Ambasadę RP w Berlinie.

Wzięli w nich udział przedstawiciele środowisk kombatanckich – w tym członkowie Zarządu Głównego ZKRPiBWP sekretarz generalna Elżbieta Sadzyńska i skarbnik Józef Maliński oraz Krzysztof Terczyński, prezes Koła Związku w Łomiankach, Janusz Maksymowicz, prezes Związku Powstańców Warszawskich – zastępca  szefa UdSKiOR Michał Syska, podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Sebastian Gajewski, ambasador RP w Berlinie Jan Tombiński, wicewojewoda zachodniopomorski Dawid Krystek, przedstawiciele polsko-niemieckich organizacji patriotycznych i niemieccy parlamentarzyści. Do Berlina przyjechali także synowie kpr. Antoniego Jabłońskiego, Józef i Eugeniusz. Z ogromnym zainteresowaniem wysłuchaliśmy biografii ich ojca oraz jego wspomnień z lat wojennych.  

Uroczystości rozpoczęły się przy pomniku „Pamięci Żołnierzy i Kobiet Żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego, uczestników bitwy o Berlin w 1945 r., walczących jako część koalicji antyhitlerowskiej w dzielnicach Charlottenburg i Tiergarten o wyzwolenie Polski i Europy od faszyzmu. Gmachy ówczesnej Politechniki zdobytej 2 maja 1945 r. przez 1 Dywizję Piechoty im. Tadeusza Kościuszki stanowiły jeden z najsilniejszych nazistowskich punktów oporu na drodze do Kancelarii Rzeszy”. Pomnik bardzo skromny, ale jakże wymowny odsłonięty został we wrześniu 2020 r. (relację z uroczystości zamieściliśmy w PW nr 10/298 z października 2020 r. – red.). Zabiegali o niego od 2014 r. Kościuszkowcy, przy wsparciu Kamila Majchrzaka, polsko-niemieckiego prawnika członka berlińskiego oddziału Stowarzyszenia Ofiar Prześladowanych przez Reżim Nazistowski – Związku Antyfaszystów (VVN-BdA).

W swoim wystąpieniu hołd polskim żołnierzom oddał minister Michał Syska. Głos zabierali również ambasador Jan Tombiński, minister Sebastian Gajewski, dyrektor Instytutu im. Pileckiego w Berlinie Hanna Radziejowska, Kamil Majchrzak oraz Aldona Niemczyk, posłanka CDU do berlińskiego parlamentu, która powiedziała m.in.:   Dziękuję wszystkim polskim siłom zbrojnym za walkę w czasie II wojny światowej o demokratyczną Europę.  

Po złożeniu kwiatów uczestnicy uroczystości przemieścili się na rondo Wielka Gwiazda, gdzie dzięki rekonstruktorom z Teatru Inscenizacji Historycznych z Wałcza, którzy przybyli z dyrektorem Kołobrzeskiego Muzeum Oręża Polskiego Aleksandrem Ostaszem, mogliśmy podziwiać, jak nasza flaga znów symbolicznie zawisła na Kolumnie Zwycięstwa.
Dzisiaj oddajemy hołd tym, którzy zdobywali Berlin i dokonali tego ostatniego aktu, który pozwolił na zakończenie wojny w Europie. Tak się złożyło, że Polacy zdobywający Berlin mogli walczyć tylko w formacjach i jednostkach organizowanych w ramach Armii Czerwonej – mówił pod Kolumną szef ambasady RP w Niemczech Jan Tombiński. Dyplomata zaznaczył, że polscy żołnierze przyczynili się na pewno do tego, że może o kilka dni, może o kilka godzin wojna trwała krócej.

Patriotyczna uroczystość z udziałem przedstawicieli Polski i Niemiec miała także miejsce naprzeciwko Bundestagu, gdzie z inicjatywy środowisk niemieckich usytuowany jest kamień pod przyszły pomnik polskich ofiar niemieckiej okupacji w latach 1939-1945.

Wokół kamienia prezentowane były makiety, które przedstawiały bojowników i bojowniczki z różnych formacji zbrojnych oraz frontów II wojny światowej – mjr. Henryka Dobrzańskiego, Jadwigę Piłsudską, Elżbietę Zawacką, Wacława Feryńca, Jana Milejskiego, gen. Stanisława Sosabowskiego, Cywię Lubetkin, i Witolda Kieżuna. Wystawa autorstwa Anny Krenz podkreśla różnorodność i skalę działań polskich sił zbrojnych – czwartej co do wielkości siły alianckiej, a także ich istotny wkład w budowę demokratycznej powojennej Europy.

Uroczystości towarzyszył nowoczesny, eksperymentalny utwór muzyczny, będący hołdem dla polskich żołnierzy, skomponowany specjalnie na tę okazję przez czołowych muzyków warszawskiej sceny niezależnej: Patryka Zakrockiego oraz Marcina Lenarczyka. Kompozycja, wykorzystująca archiwalne nagrania i techniki analogowe, stanowiła artystyczną refleksję nad udziałem Polaków w II wojnie światowej.
Chcemy dziś przypomnieć o udziale polskich żołnierzy w wyzwoleniu. To rozdział historii zbyt mało znany, a wart pamięci. Nie ulega wątpliwości, że Niemcy zostały wyzwolone spod nieludzkich rządów narodowego socjalizmu i niesprawiedliwości. Jednocześnie jednak to wyzwolenie nie przyniosło wszystkim wolności, a naród polski wie o tym szczególnie dobrze, bo sam wolności wtedy nie doświadczył – mówiła pod pomnikiem Linda Teuteberg, prezes Fundacji „Genge Vergessen”. Jej zdaniem zwycięstwo polskich żołnierzy w maju 1945 r. było gorzkie i pełne melancholii. Nie wolno dopuścić, by Rosja wykorzystywała moralny kapitał zdobyty przez Armię Czerwoną w czasie wyzwalania Europy do własnych celów politycznych – dodała Linda Teuteberg.

Wszystkie – polskie i niemieckie – przemówienia wygłoszone tutaj pięknie zreasumował minister Michał Syska, podkreślając, że historyczna pamięć i prawda mogą być pomostem między narodami, służyć pojednaniu i wzajemnemu zrozumieniu. Pielęgnowanie tej wartości to nasze dzisiejsze zobowiązanie, by demokratyczna Polska i demokratyczne Niemcy, współtworząc zjednoczoną Europę, nie pozwoliły na powrót totalitarnej ideologii i piekła wojny. Przybyłe delegacje złożyły przy kamieniu liczne wiązanki kwiatów.

Zakończenie obchodów 81. rocznicy zdobycia Berlina miało miejsce w Instytucie Pileckiego. Mając na uwadze całokształt działalności na rzecz środowiska kombatanckiego,  Zarząd Główny Związku Kombatantów RP i BWP uhonorował dyrektor Hannę Radziejowską Gwiazdą Pamięci „Polska Niepodległa – 1918”. Odznaczenie wręczyli sekretarz generalna Elżbieta Sadzyńska i skarbnik kpt. Józef Maliński.

To ważne, by takie rocznice obchodzić wspólnie, mają one bowiem ogromne znaczenie dla polskiej historii oraz wzajemnych relacji polsko-niemieckich.

Elżbieta Sadzyńska

Przed Grobem Nieznanego Żołnierza odbyły się 8 maja uroczyste obchody 81. rocznicy zakończenia II wojny światowej w Europie i bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy.

W uroczystości zorganizowanej przez Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wzięli udział kombatanci i weterani walk o niepodległość Rzeczypospolitej, szef UdSKiOR, minister Lech Parell, reprezentujący Prezydenta RP prof. Dariusz Dudek, podsekretarz stanu w MON Stanisław Wziątek, posłowie, senatorowie, przedstawiciele rządu, gen. dyw. pil. Ireneusz Nowak, zastępca Dowódcy Generalnego RSZ, gen. bryg. Damian Matysiak, zastępca dowódcy Garnizonu Warszawa, reprezentujący biskupa polowego ks. płk Karol Skopiński, wikariusz biskupi – koordynator ds. kombatantów i weteranów.

Obecna była delegacja Zarządu Głównego ZKRPiBWP – prezes Czesław Lewandowski, wiceprezes Krzysztof Rinas, sekretarz generalna Elżbieta Sadzyńska i skarbnik Józef Maliński, oraz prezes Mazowieckiego Zarządu Wojewódzkiego Waldemar Baranowski. Rangę uroczystości podkreślały poczty sztandarowe – ZKRPiBWP oraz 15 z warszawskich szkół.
Zabierając głos, minister Lech Parell przypomniał o losach Polski po 1945 r., złożonych doświadczeniach Polaków związanych z końcem wojny – dla części społeczeństwa zakończenie okupacji niemieckiej oznaczało odzyskanie wolności, natomiast dla innych początek represji ze strony Związku Sowieckiego. Przywołał wspomnienia walczącej o niepodległość ppłk Stefanii Szantyr-Powolnej, która w dniu zakończenia wojny była deportowana do łagru, oraz Antoniego Bizewskiego, więźnia KL Stutthof, który został wyzwolony dopiero 9 maja.
Szef UdSKIOR podkreślił, że 8 maja jest dniem, w którym należy pochylić głowy nad ofiarami tej wojny, więźniami gestapo i NKWD, obozów koncentracyjnych, sybirakami, mieszkańcami zniszczonej Warszawy i innych pacyfikowanych miejsc, wsi, miast, miejscowości, nad Polską ludnością Wołynia, Galicji wschodniej, nad ofiarami Holokaustu.
List okolicznościowy od Prezydenta RP Karola Nawrockiego odczytał jego doradca, prof. Dariusz Dudek.
Wiceminister Obrony Narodowej Stanisław Wziątek mówił o znaczeniu szacunku i pamięci o tragedii II wojny światowej, o konieczności modernizacji polskiej armii i budowaniu gotowości na wszelkie wyzwania, które może przynieść przyszłość. Zwrócił się również do kombatantów, dziękując im za patriotyczną postawę i bohaterstwo w obronie Ojczyzny.
Po przemówieniach, ks. płk Karol Skopiński odmówił modlitwę, w której wspomniał żołnierzy września 1939 r., obrońców Warszawy, Westerplatte i Helu, lotników, marynarzy i żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, bohaterów z Monte Cassino, Arnhem i Falaise, żołnierzy AK, Szarych Szeregów i Polskiego Państwa Podziemnego.

Na płycie Grobu Nieznanego Żołnierza złożono wieńce i wiązanki kwiatów.

Po zakończeniu uroczystości na Placu Piłsudskiego, członkowie Zarządu Głównego – wiceprezes Krzysztof Rinas, sekretarz generalna Elżbieta Sadzyńska i skarbnik Józef Maliński – udali się pod Pomnik Kościuszkowców, gdzie oddali hołd żołnierzom 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki.

Red.